काठमाडौँ । सन् २०२५ लाई अन्तरिक्ष अन्वेषण र ग्रह अनुसन्धानको इतिहासमा एक अद्वितीय वर्षका रूपमा सम्झिन सकिन्छ । यस वर्ष विश्वभरका मुलुकहरूले अन्तरिक्षका क्षेत्रमा तीव्र प्रतिस्पर्धा देखाए, जसले वैज्ञानिक प्रगतिलाई अघि बढाउनुका साथै भविष्यका अन्तरिक्ष यात्राका योजना र रणनीतिमा पनि नयाँ दिशा तय गर्‍यो । संयुक्त राज्य अमेरिका, चीन, युरोपेली सङ्घ (इयु), रूस, भारत, जापान जस्ता राष्ट्रहरूले आ–आफ्नो प्राथमिकता र उद्देश्यअनुसार अनुसन्धान र अन्वेषणलाई अगाडि बढाए ।

अमेरिकाले सन् २०२५ मा अन्तरिक्ष अन्वेषणको क्षेत्रमा विशेष सक्रियता देखायो । अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सीले चन्द्रमामा आफ्नो नयाँ आधार स्थापनाको तयारी तीव्र बनायो । यसका लागि चन्द्रमाको दक्षिण ध्रुव क्षेत्रलाई विशेष अनुसन्धानको केन्द्र बनाइयो, किनभने त्यहाँको तापक्रम र भौगोलिक अवस्था मानव अन्वेषणका लागि अनुकूल हुने आशा गरिएको थियो । अमेरिकाले रोबोटिक मिसनहरूको माध्यमबाट चन्द्रमामा पानीका स्रोत र खनिजहरूको खोजीमा विशेष ध्यान केन्द्रित गर्‍यो । यी प्रयासले चन्द्रमामा दीर्घकालीन मानव बसोबासका लागि आधार तयार गर्ने कार्यलाई बलियो बनाएको छ ।

चीनले पनि आफ्नो महत्त्वाकांक्षी अन्तरिक्ष कार्यक्रमलाई तीव्र गतिमा अघि बढायो । सन् २०२५ मा चीनले पहिलो पटक मानवयुक्त अन्तरिक्ष यान मङ्गल ग्रहमा पठाउने तयारीको कदम चाल्यो । यसका लागि तिनीहरूले मङ्गल ग्रहमा जीवनका सम्भावित सङ्केत खोज्ने रोबोटिक मिशनहरू सफलतापूर्वक सञ्चालन गरिसकेका थिए । यसबाहेक, चन्द्रमामा आफ्नो स्वदेशी अन्तरिक्ष स्टेशन विस्तार गर्ने चीनको योजना पनि तीव्र गतिमा अघि बढ्यो । चीनले यस वर्ष ९२ वटा अन्तरिक्ष मिशन सफलतापूर्वक सञ्चालन गर्‍यो, जसमा लुनार हार्डवेयर परीक्षण, पुनः प्रयोगयोग्य रकेटको परीक्षण र अन्तरिक्षमा आपतकालीन उद्धार अभ्यासहरू समावेश थिए । यसले चीनलाई कक्षीय प्रक्षेपण र गहिरो अन्तरिक्ष अन्वेषण दुवैमा अग्रसर राष्ट्रका रूपमा स्थापित गर्‍यो ।

इयुले अन्तरिक्ष विज्ञान र प्रौद्योगिकीमा सहयोगी परियोजनामा जोड दियो । यस वर्ष इयुले मङ्गल ग्रहको वायुमण्डल र भूगर्भीय अध्ययनमा नयाँ मिसनहरू सञ्चालन गर्‍यो, जसले ग्रहको इतिहास र वर्तमान अवस्था बुझ्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍यायो । त्यस्तै, साना उपग्रहहरूको प्रयोगमार्फत खगोल विज्ञानलाई थप व्यापक बनाइयो, जसले अनुसन्धानकर्ताहरूलाई ग्रह र उपग्रहहरूको अवस्थाबारे थप डेटा सङ्कलन गर्न सहयोग पुर्‍यायो ।

रूसले आफ्नो अन्तरिक्ष स्टेशनलाई आधुनिक बनाउँदै अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगलाई बलियो बनायो । यस वर्ष रूसी अनुसन्धानकर्ता र चालक दलले अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन ९आइएसएस० मा विभिन्न प्रयोगशालागत अनुसन्धानहरू सम्पन्न गरे, जसले भविष्यका मानवयुक्त चन्द्र र मङ्गल मिशनहरूको मार्गनिर्देशन गर्न मद्दत गर्‍यो ।

भारतले पनि अन्तरिक्ष प्रविधिमा आत्मनिर्भरता बढाउने उद्देश्यसहित चन्द्रमामा नयाँ रोबोटिक मिशनहरू सञ्चालन गर्‍यो । यी मिशनहरूले चन्द्रमाको सतह र सम्भावित खनिज स्रोतको विस्तृत अध्ययन गर्न योगदान पुर्‍याए । जापानले अन्तरिक्षमा जैविक र भौतिक विज्ञानका अनुसन्धानहरूमा विशेष ध्यान दियो, जसले दीर्घकालीन अन्तरिक्ष यात्रालाई सुरक्षित र प्रभावकारी बनाउन महत्त्वपूर्ण डेटा प्रदान गर्‍यो ।

सन् २०२५ मा अन्तरिक्ष अन्वेषणका लागि नयाँ प्रविधिहरूको विकास पनि उल्लेखनीय रह्यो । ऊर्जा स्रोतका नयाँ प्रविधिहरू र ‘न्युक्लियर थर्मल प्रोपल्सन’ जस्ता प्रविधिले अन्तरिक्ष यात्राको समय घटाउने सम्भावना देखायो । यी प्रविधिले लामो दूरीका मिशनहरूलाई व्यावहारिक बनाउने विश्वास जगाएको छ । साथै, कृत्रिम बौद्धिकता ९एआई० र रोबोटिक्सको प्रयोगले अनुसन्धान र अन्वेषणलाई थप सटीक, सुरक्षित र कुशल बनाएको छ ।

सन् २०२५ मा निजी क्षेत्रले पनि अन्तरिक्ष अन्वेषणमा आफ्नो उपस्थिति मजबुत बनायो । जापानी कम्पनी ‘आइस्पेस’ ले आफ्नो चन्द्र ल्यान्डर रेसिलिएन्स मिशन २ अन्तरिक्षमा कक्षीय समायोजन पूरा गर्‍यो र अन्तिम अवतरणका लागि तयारी गरिरहेको छ । यसले निजी क्षेत्रको योगदानलाई अन्तरिक्ष अन्वेषणमा अझ व्यापक बनाएको छ । अमेरिकामा ब्लु ओरिजिनको न्यु ग्लेन रकेटमार्फत इएससिएपिएडिई प्रयोगशाला मिशन सफलतापूर्वक प्रक्षेपण गरियो, जसले नयाँ प्रयोगशालागत अन्वेषण र मिशनको सम्भावना बढायो ।

तर सन् २०२५ पूर्ण रूपमा सफल मात्र थिएन । तीव्र प्रतिस्पर्धा र धेरै मिशनको कठिनताले गर्दा वर्षभरि १२ वटा प्रक्षेपण वा अन्तरिक्षयान परीक्षण असफल भए वा ध्वस्त भए । यद्यपि यी असफलताहरूले सिकाइका अवसरहरू र आगामी मिशनको तयारीमा सुधारका मार्गहरू प्रदान गरेका छन् ।

अनुसन्धानका मुख्य आयामहरूमा सन् २०२५ विशेष रूपमा तीन क्षेत्रहरूमा केन्द्रित रहे । पहिलो, चन्द्रमामा विशेष ध्यान दिइयो । पृथ्वीको नजिकैको प्राकृतिक उपग्रहमा रोबोटिक मिशन, कक्षीय नियन्त्रित प्रयोग र वैज्ञानिक उपकरणहरूको परीक्षणले भविष्यमा मानव बसोबास र दीर्घकालीन अभ्यासका लागि आधार तयार गर्‍यो । यसै क्रममा अमेरिकाको ब्लु घोस्ट जस्तो ल्यान्डर मिशनले चन्द्रमामा कार्यहरू सम्पन्न गरिरहेको थियो ।

दोस्रो, अन्तरिक्षमा जीवन र कृषिसम्बन्धी अनुसन्धानमा प्रगति भयो । अनुसन्धानकर्ताहरूले अन्तरिक्षमा जीवनका आधारभूत प्रक्रियाहरू बुझ्ने प्रयास गरे । ‘अन्तरिक्षमा खेती’ को अध्ययनले भविष्यमा चन्द्रमा वा मङ्गल ग्रह जस्ता कक्षहरूमा ताजा फलफूल र तरकारी उत्पादन गर्न सम्भावना छ भन्ने देखायो । यसले दीर्घकालीन मानव बसोबासका लागि आहार सुनिश्चित गर्ने आधार तयार गर्न मद्दत पुर्‍यायो ।

तेस्रो, पृथ्वी र अन्तरिक्षको जटिल अन्तरक्रियाको अध्ययनमा ध्यान दिइयो । डाटा र उपग्रहहरूको सहायताले पृथ्वीको वातावरण, मौसम चक्र, सतही परिवर्तन र जलवायु अवस्थाहरूको ट्र्याकिङ गरिएको थियो । यसले प्राकृतिक प्रकोपको पूर्वानुमान, जलवायु परिवर्तनको अनुसन्धान र दीर्घकालीन संरक्षण प्रयासमा नयाँ दृष्टिकोण प्रदान गर्‍यो ।

सन् २०२५ को अनुभवलाई आधार बनाएर सन् २०२६ र भविष्यमा अन्तरिक्ष अन्वेषण अझ ऐतिहासिक बन्ने सम्भावना देखिन्छ । सबैभन्दा उल्लेखनीय योजना भनेको अमेरिकाको आर्टिमिस २ मिशन हो, जसले सन् १९७२ पछि पहिलो मानवयुक्त चन्द्र यात्रा गर्ने लक्ष्य राखेको छ । यो मिशनले पृथ्वीको तल्लो कक्षबाट चन्द्रमासम्म १० दिनको यात्रा गर्नेछ र भविष्यको चन्द्र रोभर र आवास योजनाहरूलाई मार्गदर्शन गर्नेछ ।

भारत, जापान, युरोप र अन्य राष्ट्रहरूले आफ्ना आगामी रोबोटिक तथा मानवयुक्त मिशनको तयारी गरिरहेका छन् । साथै, चीन–पाकिस्तान तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रीय साझेदारीहरूले चन्द्रमाको दक्षिण ध्रुव जस्ता नयाँ क्षेत्रहरूमा अनुसन्धान विस्तार गर्ने योजना बनाइरहेका छन् । यसले अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउने अपेक्षा जगाउँछ ।

सन् २०२५ मा अन्तरिक्ष अन्वेषणले प्रतिस्पर्धा मात्र नभई, वैज्ञानिक साझेदारी, नयाँ प्रविधि र दीर्घकालीन अन्वेषणका साझा लक्ष्य निर्माण गर्ने क्षमतामा ठूलो प्रगति देखाएको छ । विश्वका प्रमुख राष्ट्रहरूले एकअर्कासँग प्रतिस्पर्धा गरे पनि सहकार्यका नयाँ ढोकाहरू खोलिरहेका छन्, जसले मानव जातिको अन्तरिक्ष यात्रा र बसाइलाई दीर्घकालीन, व्यवस्थित र दिगो बनाउने बाटो तयार गर्नेछ ।

भविष्यमा, चन्द्रमा र मङ्गल ग्रहमा स्थायी मानव बसोबासका लागि पूर्वाधार निर्माण, अन्तरिक्ष स्रोतको उपयोग र अन्तरिक्ष पर्यटनका नयाँ आयामहरूले मानव समाजलाई नयाँ दिशा प्रदान गर्नेछन् । यसले पृथ्वीका प्राकृतिक स्रोतमा पर्ने दबाब कम गर्ने सम्भावना मात्र नभई, आर्थिक र प्रविधिक क्षेत्रमा पनि नयाँ अवसरहरू सिर्जना गर्नेछ ।

सन् २०२५ मा अन्तरिक्ष प्रतिस्पर्धा र अनुसन्धानले एउटा नयाँ युगको सुरुआत गरेको छ । यस वर्षका उपलब्धिहरू, चुनौतीहरू, असफलताहरू र सिकाइले मानव जातिको अन्तरिक्ष यात्रा र अन्वेषणलाई अझ व्यवस्थित र वैज्ञानिक दृष्टिकोणले अघि बढाउने आधार तयार गरेको छ । अब मानवता चन्द्रमा मात्र होइन, मङ्गल ग्रह र अन्य ग्रहहरूमा समेत दीर्घकालीन अनुसन्धान र बसोबासका लागि व्यवस्थित तयारीमा प्रवेश गरिरहेको छ ।

त्यसैले सन् २०२५ अन्तरिक्ष अन्वेषणको इतिहासमा नयाँ मोडको वर्ष हो । यस वर्ष विश्वका प्रमुख राष्ट्रहरूले आफ्ना राष्ट्रिय लक्ष्यहरू पुरा गर्दै अन्तरिक्षमा आफ्नो स्थान बलियो बनाए, नयाँ प्रविधिहरू विकास गरे, अन्तर्राष्ट्रीय साझेदारीमा बल पुर्‍याए र भविष्यको अन्वेषणका लागि आधार तयार गरे । यो वर्षले अन्तरिक्ष केवल वैज्ञानिक खोज मात्र होइन, मानवता र प्रविधि, आर्थिक र सामाजिक सम्भावनाको नयाँ आयाम पनि हो भन्ने प्रमाणित गरेको छ ।
(अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूको सहयोगमा)

एजेन्सी । अन्तरिक्षमा जीवन–विज्ञान परीक्षणका लागि पठाइएका चार वटा मुसासहितको अन्तरिक्ष विज्ञान प्रयोग नमूनाहरूको नवौँ ब्याच शुक्रबार चीन अन्तरिक्ष स्टेशनबाट शेन्झोउ–२१ अन्तरिक्ष यानमार्फत सफलतापूर्वक पृथ्वीमा फर्किएको छ ।

यी नमूनाहरू शनिबार बिहान नै चिनियाँ वैज्ञानिकहरूको टोलीलाई औपचारिक रूपमा हस्तान्तरण गरिएको ग्लोबल टाइम्सले चिनियाँ एकेडेमीका स्रोतहरू उद्धृत गर्दै जानकारी दिएको छ ।

फिर्ता गरिएका नमूनाहरूमा जीवन विज्ञान, सामग्री विज्ञान तथा दहन विज्ञानसँग सम्बन्धित कुल २६ प्रयोगात्मक परियोजनाहरू समावेश छन् । यसमा नौ प्रकारका जीवन विज्ञान नमूना, ३२ प्रकारका सामग्री विज्ञान नमूना तथा तीन प्रकारका दहन विज्ञान नमूना रहेका छन्, जसको संयुक्त तौल करिब ४६।६७ किलोग्राम रहेको छ ।

वैज्ञानिकहरूले पृथ्वी फर्काइएका मुसाहरूको व्यवहार, प्रमुख शारीरिक सङ्केतकहरू तथा जैव–रासायनिक सूचकहरूको प्रारम्भिक परीक्षण गर्दै अन्तरिक्ष वातावरणमा देखिने तनाव प्रतिक्रिया तथा अनुकूली परिवर्तनहरूको विश्लेषण गर्ने तयारी गरेका छन् । यस्ता परीक्षणहरूले जीवित जीवहरूमा अन्तरिक्ष वातावरणले पार्ने व्यापक प्रभाव बुझ्न महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक आधार प्रदान गर्नेछन् ।

मुसाहरूबाहेक जेब्राफिस, हर्नवोर्ट, स्ट्रेप्टोमाइसेस, प्लानेरियन, मस्तिष्क अर्गनोइड्स जस्ता अन्य जीवन विज्ञान नमूनाहरू समेत बेइजिङस्थित स्पेस एप्लिकेसन इन्जिनियरिङ एन्ड टेक्नोलोजी सेन्टरमा पुर्‍याइएका छन् । केन्द्रले यी नमूनाहरू वैज्ञानिकहरूलाई थप प्रयोगका लागि हस्तान्तरण गर्नुअघि तिनको संरचना तथा अवस्थाको विस्तृत निरीक्षण र पुष्टि गर्नेछ ।

यसैगरी, बाँकी सामग्री विज्ञान र दहन विज्ञान भएका नमूनाहरू पनि चरणबद्ध रूपमा शेन्झोउ–२१ यानको रिटर्न क्याप्सुलमार्फत बेइजिङ पठाइने कार्यक्रम रहेको छ । वैज्ञानिकहरूले त्यसपछि फर्काइएका जीवन विज्ञान नमूनाहरूमा ट्रान्सक्रिप्टोमिक सिक्वेन्सिङ, प्रोटिओमिक्स विश्लेषण लगायतका उन्नत जैविक परीक्षणहरू सञ्चालन गर्नेछन् । यी अनुसन्धानहरूले माइक्रोग्राभिटीले शरीरका विभिन्न तहहरूमा पार्ने असर पहिचान गर्ने तथा सम्बन्धित रोगहरूको रोकथाम र उपचारका लागि आवश्यक जैविक संयन्त्र तथा सम्भावित हस्तक्षेप लक्ष्यहरू पहिल्याउने अपेक्षा गरिएको छ ।

उता, टङ्गस्टन–हाफ्नियम मिश्र धातु, नरम चुम्बकीय सामग्री तथा आराम फेरोइलेक्ट्रिक एकल क्रिस्टल जस्ता सामग्री विज्ञानका नमूनाहरूमाथि वैज्ञानिकहरूले संरचनात्मक रूपविज्ञान, रासायनिक संरचना र अन्तरिक्ष प्रभावसँग सम्बन्धित भौतिक परिवर्तनहरूको परीक्षण गर्नेछन् । अध्ययनहरूले गुरुत्वाकर्षणले सामग्रीको वृद्धि, तत्व पृथक्करण, ठोस दोषहरू, कार्यसम्पादन तथा विशेष अन्तरिक्ष वातावरणमा तिनको सेवा क्षमतामा पार्ने प्रभाव गहिरोसँग अन्वेषण गर्नेछन् ।

यी अनुसन्धानबाट प्राप्त हुने निष्कर्षहरूले उच्च–प्रदर्शन सौर सेल सुरक्षात्मक सामग्री, विकिरण–प्रतिरोधी अप्टिकल फाइबर, चन्द्र आधारका लागि निर्माण सामग्री तयारी प्रक्रियाजस्ता भविष्यका महत्त्वपूर्ण अन्तरिक्ष प्रविधि विकासलाई मजबुत आधार प्रदान गर्नेछ । साथै, उपग्रह सञ्चारदेखि व्यापक अन्तरिक्ष अन्वेषणसम्मका क्षेत्रमा आवश्यक सैद्धान्तिक तथा प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउने अपेक्षा गरिएको ग्लोबल टाइम्सले जनाएको छ ।

एजेन्सी । भारतीय मूलकी नासाको अन्तरिक्ष यात्री सुनिता विलियम्स र उनको साथी ब्यारी विल्मोर फेब्रुअरी २०२५ मा पृथ्वीमा फर्कनेछन् ।

दुवै अन्तरिक्ष यात्री अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेशन (आईएसएस) मा छन् । यसैबीच सुनिताको वजन लगातार घट्दै गइरहेको विभिन्न रिपोर्टमा दाबी गरिएको छ ।

अब उनले पहिलो पटक यस विषयमा जवाफ दिएकी छन् । वास्तवमा उनको तस्बिर सार्वजनिक भएको थियो, जसमा उनी निकै पातली देखिइन् ।

तस्विर बाहिर आएपछि सुनिताको तौल घटेको चिन्ता बढेको छ । उनले पहिलो पटक यी समाचारलाई लिएर बयान दिएकी छन् । सुनिताले नासासँग कुरा गरिन् । यसमा उनले आफ्नो तौल उस्तै रहेको महसुस गरेपनि शरीरमा केही परिवर्तन आएको बताइन् ।

सुनिताले नासासँगको कुराकानीमा अन्तरिक्ष स्टेशनमा धेरै परिवर्तन हुने बताइन् । उनले भनिन्, ‘मैले तौल घटाउँदैछु भन्ने हल्ला चलिरहेको छ । वास्तवमा म त्यही मात्रामा छु । हामी हाम्रो वजन मापन गर्छौं र हामीसँग स्प्रिङ मास छ । हामीले तौल नापेका छौं । बुच र मेरो तौल उस्तै छ जुन हामी यहाँ आइपुग्दा थियो ।’

दुवै अन्तरिक्ष यात्री करिब पाँच महिनादेखि अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेशन (आईएसएस)मा छन् । बोइङ स्टारलाइनरमा भएको खराबीका कारण दुई अन्तरिक्ष यात्रीको फिर्ती फेब्रुअरी २०२५ मा सारिएको छ । यसअघि मिसन आठ दिनको लागि मात्र थियो तर हिलियम चुहावट र थ्रस्टर फेल भएका कारण उनीहरु फर्किन सकेनन् ।

सुनिता विलियम्स र ब्यारी विल्मोरलाई फिर्ता ल्याउन एलोन मस्कको कम्पनी स्पेसएक्सको ड्र्यागन क्रु क्याप्सुल पठाइयो । स्टारलाइनर सेप्टेम्बर ६ मा कुनै चालक दल बिना पृथ्वीमा फर्कियो ।

एजेन्सी । एउटा फिल्म रहेको छ जसको नाम ‘इन्टरस्टेलर’ हो । यदि तपाईलाई अन्तरिक्षमा रुचि छ भने तपाईले यो फिल्म हेर्नुपर्छ । सन् २०१४ मा रिलिज भएको यो फिल्मले तपाइको होश उडाउनेछ । यस फिल्ममा अन्तरिक्ष, समय र गुरुत्वाकर्षणका धेरै पक्षलाई देखाइएको छ ।

यस बाहेक यस फिल्ममा पृथ्वीमा मानिस कसरी अन्तरिक्षमा जान्छ र धेरै वर्षपछि फर्केर आउँदा उसको उमेर उस्तै रहन्छ र पृथ्वीमा रहेका उनका छोराछोरी बूढो भएर मर्न थालेको देखाइएको छ ।

अब प्रश्न उठ्छ कि अन्तरिक्षमा अन्तरिक्ष यात्रीहरूको उमेर पृथ्वीका मानिसहरूको तुलनामा साँच्चै बिस्तारै बढ्छ ? यसबारे विज्ञानले के भन्छ आउनुहोस् जानौं ।

यस प्रश्नको उत्तर खोज्न सन् २०१५ मा दुई जुम्ल्याहा दाजुभाइमाथि अनुसन्धान गरिएको थियो । यस अनुसन्धानका क्रममा एक भाइलाई करिब एक वर्षसम्म अन्तरिक्षमा पठाइएको थियो भने अर्को भाइलाई पृथ्वीमा राखिएको थियो । यस अनुसन्धानमा १२ विश्वविद्यालयका करिब ८४ शोधकर्ताले काम गरेका थिए । सन् २०१९ मा जब यो अनुसन्धानको नतिजा साइन्स जर्नलमा प्रकाशित भयो, सबैजना स्तब्ध भए ।

साइन्स जर्नलमा प्रकाशित रिपोर्टका अनुसार जुम्ल्याहा भाइमध्ये एक स्कट अन्तरिक्षमा पुग्दा उनको शरीरको करिब एक हजार जीनमा परिवर्तन भएको थियो । यी एक हजार परिवर्तनहरू मध्ये, सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन टेलोमेरमा देखियो ।

टेलोमेर क्रोमोजोमको छेउमा पाइने प्रोटिन हो । जब पृथ्वीमा मानिस हुन्छ तब टेलोमेरेसका कारण डीएनए समयसँगै छोटो हुन थाल्छ र यसका कारण कोषहरूमा बुढ्यौली देखिन थाल्छ, जसले गर्दा मानिस बूढो देखिन्छ ।

तर स्कटसँग यो भइरहेको थिएन। स्कट अन्तरिक्षमा जाने बित्तिकै उनको डीएनएको आकार लामो हुँदै गएको थाहा भयो । अन्तरिक्ष यात्रा जति लामो हुँदै गयो, यी परिवर्तनहरू पनि तीब्र हुँदै गइरहेका थिए । छोटो समयमै स्कट आफ्नो पार्थिव जुम्ल्याहा भाइ भन्दा कान्छो देखिन थालेको जस्तो लाग्यो । त्यतिन्जेलसम्म उनको जीन ९१.३ प्रतिशतले परिवर्तन भइसकेको थियो ।

यद्यपि, यी परिवर्तनहरू धेरै छिटो भयो । पृथ्वीमा आएको ६ महिना भित्र सबै कुरा सामान्य भयो । अर्थात्, अन्तरिक्षमा आफ्नो जुम्ल्याहा भाइभन्दा कान्छो देखिने स्कट पृथ्वीमा आएको ६ महिनापछि उनीजस्तै बूढो देखिन थाले । केही समयमै उनको डीएनए पनि पृथ्वीमा रहँदाको जस्तै बन्यो ।

एजेन्सी । अन्तरिक्षलाई रहस्यले भरिएको संसार भनिन्छ । धेरै देशका स्पेस एजेन्सीहरू अन्तरिक्षमा निरन्तर काम गरिरहेका छन् ।

तर के तपाईलाई थाहा छ अन्तरिक्ष यात्रीहरूले अन्तरिक्षमा जाँदा खानाको लागि के के लिएर जान्छन् ? के अन्तरिक्षमा जाने अन्तरिक्ष यात्रीहरूलाई कम भोक लाग्छ ?

अमेरिका, भारत, रुस, चीन, जापानलगायत धेरै देशका स्पेस एजेन्सीहरू अन्तरिक्षमा निरन्तर काम गरिरहेका छन् । तर जबदेखि भारतीय मूलकी नासाको अन्तरिक्ष यात्री सुनिता विलियम्स र उनका साथीहरू विमानमा खराबीका कारण अन्तरिक्षमा फसेका छन्, तबदेखि नै सारा विश्वको नजर उनीहरूको सफल फर्कने आशामा केन्द्रित छ । यद्यपि, रिपोर्टका अनुसार सुनिता र उनका साथी चाँडै पृथ्वीमा फर्किनेछन् ।

सुनिता विलियम्स अन्तरिक्षमा फसेको कारण, प्रयोगकर्ताहरूले लगातार सोशल मिडियामा विभिन्न प्रश्नहरू सोधिरहेका छन् । धेरै प्रयोगकर्ताहरूले सोधेका छन् कि उनीहरूले त्यहाँ कसरी खाना पाउनेछन् र उनीहरूले बाँच्नको लागि कति खाना लगेका छन् ।

मिडिया रिपोर्टका अनुसार सुनिता विलियम्स र उनको साथीसँग अझै खाना छ । सुनिताले अन्तरिक्ष अभियानमा समोसा लिएर गएकी छिन् । तर तपाईलाई थाहा पाउँदा छक्क पर्नुहुनेछ कि अन्तरिक्ष यात्रीहरू अन्तरिक्षमा धेरै खाँदैनन् ।

अन्तरिक्ष यात्रीहरूलाई अन्तरिक्षमा किन भोक लाग्दैन ? यो पत्ता लगाउन अस्ट्रेलियाको आरएमआईटी विश्वविद्यालयमा अनुसन्धान गरिएको छ । यसमा अन्वेषकहरूले भीआर र अन्तरिक्ष यानको सिमुलेटेड वातावरण प्रयोग गरेका छन् । ताकि यो थाहा पाउन सकिन्छ कि अन्तरिक्ष यात्राले मानिसको गन्ध र खानाको अनुभवलाई कसरी असर गर्छ । अनुसन्धानको नतिजा इन्टरनेशनल जर्नल अफ फुड साइन्स एन्ड टेक्नोलोजीमा प्रकाशित भएको छ ।

रिपोर्टका अनुसार खानाको पूर्ण स्वाद लिन हामीलाई सबै इन्द्रियहरू चाहिन्छ । एकै समयमा, अन्तरिक्ष यात्रीहरूले खानामा धेरै स्वाद लिँदैनन्, यसको एउटा सम्भावित कारण अन्तरिक्षमा गुरुत्वाकर्षणको कमी हो । गुरुत्वाकर्षण बिना, शारीरिक तरल पदार्थ खुट्टा तिर तान्दैन, बरु टाउको तिर बस्छ ।

जसका कारण नाक बन्द हुने जस्ता समस्या हुने गर्दछ । जाडोमा नाक बन्द हुँदा खानाको गन्ध आउँदैन भन्ने तपाईंले पनि अनुभव गर्नुभएको होला । जसका कारण मनपर्ने खानेकुरा पनि त्यति स्वादिलो ​​हुँदैन ।

अब प्रश्न छ, अन्तरिक्ष यात्रीहरूले अन्तरिक्षमा के लैजान्छन् ? तौल र भोल्युम जहिले पनि अन्तरिक्षमा जाने स्पेसक्राफ्टको प्रत्येक टुक्राको लागि प्राथमिक डिजाइन कारकहरू भएको छ । तर के तपाईलाई थाहा छ कि अन्तरिक्ष यात्रीहरूले आफूसँग कति तौल बोक्न्छन् ?

अन्तरिक्षमा खानाको अनुमानित तौल प्रति व्यक्ति १.७२ किलोग्राम प्रति दिन सीमित छ, जसमा ०.४५ किलोग्राम प्याकेजिङ वजन समावेश छ । अब तपाई सोचिरहनु भएको छ कि खान र पिउनमा किन यति धेरै प्रतिबन्ध लगाइएको छ । यो हुन्छ किनभने यो स्पेसको शून्य गुरुत्वाकर्षणको लागि विशेष प्रशोधन र प्याकेजिङ प्रविधिको आवश्यकता पर्दछ ।

एजेन्सी । मानिसहरुको अन्तरिक्षमा जाने सपना पूरा हुन सक्छ । वास्तवमा जापानी कम्पनीले अन्तरिक्षमा जाने लिफ्ट (स्पेस लिफ्ट) निर्माण गरिरहेको छ । अहिलेको जमानामा विज्ञान र प्रविधिले यति धेरै विकास गरिसकेको छ कि अहिले कुनै पनि कुरा असम्भव छैन ।

स्पेस एलिभेटर बनाउने कम्पनीको नाम ओबायाशी हो । कम्पनीले निर्माण गरिरहेको लिफ्टले मानवलाई कीर्तिमानी समयमा मंगल ग्रहमा पुर्‍याउनेछ ।

ओबायासीसँग आबद्ध योजी इशिकावाले स्पेस एलिभेटर योजनामा ​​काम गरिरहेको बताउँदै हाल कम्पनीले अनुसन्धान, रफ डिजाइन, साझेदारी निर्माण र प्रवर्द्धनमा काम गरिरहेको बताए ।

उनले अहिले मंगल ग्रहमा पुग्न ६ देखि ८ महिना लाग्ने तर अन्तरिक्ष लिफ्टबाट मानिस तीनदेखि चार महिना वा ४० दिनमा पनि अन्तरिक्षमा पुग्न सक्ने वैज्ञानिकको अनुमान छ । ओबायाशी कर्पोरेशनले २०१२ मा पहिलो पटक स्पेस लिफ्टको लागि आफ्नो योजना घोषणा गर्‍यो ।

कम्पनीले सन् २०२५ मा १०० अर्ब डलरको आयोजनाको निर्माण कार्य सुरु गर्ने जनाएको छ । लिफ्टबाट अन्तरिक्षमा जाने कार्य सन् २०५० सम्म सुरु हुने कम्पनीले जनाएको छ । तर, योजी इशिकावाले आगामी वर्षसम्म निर्माण कार्य सुरु नहुने विश्वास व्यक्त गरेका छन् ।

ओबायाशीका अनुसार चुम्बकीय मोटरबाट सञ्चालित रोबोटिक कारलाई नयाँ बनाइएको अन्तरिक्ष स्टेशनमा सिधा लाइनमा लगिनेछ । लिफ्टले सामानसहित मानिसलाई लैजाने बताए । तर केही विज्ञहरुले भने यसमा शंका व्यक्त गरेका छन् । यस्तो संरचना सम्भव छ ? उनीहरुको प्रश्न छ ।

स्पेस एलिभेटरहरूको बारेमा एक रिपोर्ट गत वर्ष विज्ञान नीति र शासनको पियर–समीक्षा जर्नलमा प्रकाशित भएको थियो । यो रिपोर्ट वैज्ञानिक क्रिस्टियन जोनसनद्वारा प्रकाशित गरिएको थियो । यो अनौठो विचार भएको उनको भनाइ छ ।

यदि स्पेस एलिभेटरको अवधारणा सफल भयो भने, यो एक क्रान्तिकारी कदम हुनेछ । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा यो हो कि यस लिफ्टबाट यात्राको लागत अन्तरिक्षमा पेलोड पठाउने लागत भन्दा कम हुनेछ । यसबाहेक, यसले वातावरणलाई धेरै हानि गर्दैन । यो विश्वास गरिन्छ कि अन्तरिक्ष लिफ्ट यातायात को लागी सबैभन्दा दिगो र किफायती विकल्प साबित हुन सक्छ ।

टोक्यो । जापानी वैज्ञानिकहरूले अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन (आईएसएस) मा मुसाको भ्रूणको विकास गरेका छन् । वैज्ञानिकहरूका अनुसार पहिलो अध्ययनमा सामान्यरूपमा भ्रूणको विकास भएको छ र यसले मानिसका लागि अन्तरिक्षमा प्रजनन गराउन सम्भव हुनसक्ने सङ्केत दिएको छ ।

यामानाशी विश्वविद्यालयको एडभान्स्ड बायोटेक्नोलोजी सेन्टरका प्राध्यापक तेरुहिको वाकायामा र जापान एयरोस्पेस स्पेस एजेन्सी (जेएएक्सए) को एउटा टिमसहितको अन्वेषकहरूले सन् २०२१ अगस्टमा एउटा रकेटमा जमेको मुसाको भ्रूणलाई आइएसएसमा पठाएका थिए ।

अन्तरिक्ष यात्रीहरूले सोही उद्देश्यले डिजाइन गरिएको विशेष उपकरणको प्रयोगले प्रारम्भिक चरणमा भ्रूणहरूलाई पगाले र तिनीहरूलाई चार दिनसम्म स्टेसनमा विकसित गरे ।

“सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणको परिस्थितिमा विकसित भएका भ्रूण सामान्यतया ब्लास्टोसिस्टमा विकसित हुन्छन्, बलास्टोसिस्ट त्यस्तो कोशिका हो जुन प्लेसेन्टामा विकसित हुन्छ”, वैज्ञानिकहरूले भनेका छन् ।

शनिबार वैज्ञानिक पत्रिका आईसाइन्समा अनलाइन प्रकाशित एक अध्ययनमा अन्वेषकहरूले भनेका छन्, “प्रयोगबाट के स्पष्ट भएको छ भने भ्रूणको विकासमा गुरुत्वाकर्षणको कुनै उल्लेखनीय असर थिएन ।”

उनीहरूले पृथ्वीमा प्रयोगशालामा फिर्ता पठाइएको ब्लास्टोसिस्टको विश्लेषण गरेपछि डीएनए र जीनको स्थितिमा कुनै उल्लेखनीय परिवर्तन नभएको पनि बताएका छन् ।

“यो पहिलो अध्ययनले अन्तरिक्षमा स्तनधारी फस्टाउन सक्छन् भन्ने देखाएको छ”, यामानाशी विश्वविद्यालय र राष्ट्रिय अनुसन्धान संस्थान रिकेनले संयुक्त विज्ञप्तिमा भनेका छन्, “आईएसएसको पूर्ण सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षण अन्तर्गत प्रारम्भिक चरणमा स्तनधारी भ्र्रूणहरूको सम्वर्द्धन गरिएको विश्वमा यो पहिलो प्रयोग हो ।”

“ब्लास्टोसिस्ट सामान्य हो भन्ने पुष्टि गर्नका लागि भविष्यमा आईएसएसको सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणमा विकसित ब्लास्टोसिस्टलाई मुसामा प्रत्यारोपित गर्न आवश्यक हुनेछ । यसबाट मुसाले बच्चा जन्माउन सक्छ वा सक्दैन भन्ने थाहा पाउन सकिनेछ”, विज्ञप्तिमा भनिएको छ ।

यस्तो अनुसन्धान भविष्यमा अन्तरिक्ष अन्वेषण र औपनिवेशिक अभियानका लागि महत्वपूर्ण हुनसक्छ ।

एजेन्सी । कुनै बेला कल्पना गर्न नसकिने अन्तरिक्ष यात्रा अब भने ठूलो कुरा रहेन । ब्लु ओरिजिन र भर्जिन ग्यालेक्टिक जस्ता कम्पनीहरूको नामसहित धेरै कम्पनीहरूले मानिसहरूलाई अन्तरिक्ष यात्रा गर्न लैजान्छन् । यद्यपि, मानिसलाई अन्तरिक्षमा पठाउनु सजिलो काम भने होइन । योसँगै यो खतरनाक काम पनि हो । तर के तपाईंलाई थाहा छ यदि अन्तरिक्षमा मृत्यु भयो भने के हुन्छ ? मृत शरीरलाई के गरिन्छ ? के अन्तरिक्ष यात्रीहरूको शव फिर्ता ल्याइएको छ ?

वास्तवमा, यो प्रश्नमा अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सी नासाको प्रोटोकल एकदम स्पष्ट छ । मानव अन्तरिक्ष अन्वेषण ६० वर्षअघि सुरु भएको थियो र अहिलेसम्म २० जनाको मृत्यु भइसकेको छ । नासाले २०२५ मा चन्द्रमामा चालक दल पठाउने योजना बनाएको छ । यसका साथै आगामी दशकमा मंगल ग्रहमा अन्तरिक्ष यात्री पठाउनेछ । दुई–तीन दशकमा सर्वसाधारणमा पनि अन्तरिक्ष यात्राप्रति आकर्षण बढेको छ । अन्तरिक्ष यात्रा बढ्दै जाँदा, बाटोमा वा अन्तरिक्षमा अन्तरिक्ष यात्रीको मृत्यु हुने सम्भावना पनि बढ्दै गएको छ ।

१९८६ र २००३ को बीचमा, १४ अन्तरिक्ष यात्रीहरूले अन्तरिक्ष यान दुर्घटनामा आफ्नो ज्यान गुमाएका छन् । सन् १९७१ मा सोयुज ११ मिसनमा तीनजना अन्तरिक्ष यात्रीको मृत्यु भएको थियो भने १९६७ मा अपोलो १ प्रक्षेपण प्याडमा आगो लाग्दा तीन अन्तरिक्ष यात्रीको मृत्यु भएको थियो ।

नासाको प्रोटोकल के हो ?
अन्तरिक्षमा मृत्युको बारेमा नासाको प्रोटोकलले के भन्छ ? यो जान्न धेरै महत्त्वपूर्ण छ । अन्तरिक्षमा कसैको मृत्यु भयो भने शवलाई के हुन्छ ? यस प्रश्नमा अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सीले चालक दलका सदस्यको मृत्युको स्थितीमा अन्तरिक्ष यात्रीको टोलीको सुरक्षा पहिलो प्राथमिकता हुने बताएको छ ।

नासाले २०२५ मा चन्द्रमामा चालक दल पठाउने योजना बनाएको छ । यसका साथै आगामी दशकमा मंगल ग्रहमा अन्तरिक्ष यात्री पठाउनेछ । अन्तरिक्ष यात्रा सामान्य बन्दै गएको छ । त्यसैगरी अन्तरिक्षमा कसैको मृत्यु भयो भने उसको शरीरमा के हुन्छ भन्ने सम्भावना बढ्दै गएको छ ।

अन्तरिक्ष डाक्टरहरूले अन्तरिक्ष यात्रीहरूलाई स्वस्थ राख्नको लागि निरन्तर नयाँ तरिकाहरू खोजिरहेका छन् । अन्तरिक्ष चिकित्सा र आपतकालीन चिकित्साका प्रोफेसर इमानुएल अर्क्विएटाले द कन्भर्सेसन पत्रिकामा जवाफ दिएका केही प्रश्नहरू यहाँ छन् । इमानुएल बेलर कलेज अफ मेडिसिनमा कार्यरत छन् । उनी भन्छन् कि ट्रान्सलेशनल रिसर्च इन्स्टिच्युट फर स्पेस हेल्थमा उनको टोलीले अन्तरिक्षमा जाने अनुसन्धानकर्ताहरूलाई स्वस्थ राख्नको लागि सम्भव सबै गर्छ ।

यदि कसैको पृथ्वीको तल्लो कक्षमा मिसनमा मृत्यु भयो भने, जस्तै अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेशनमा, चालक दलले केही घण्टामा एक क्याप्सुलमार्फत शरीरलाई पृथ्वीमा ल्याउन सक्छ । यसबाहेक चन्द्रमामा कुनै अन्तरिक्ष यात्रीको मृत्यु भएमा केही दिनभित्रै चालक दलले शव लिएर पृथ्वीमा फर्किन सक्छन् । अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सी नासासँग यी अवस्थाहरूको लागि पहिले नै प्रोटोकलहरू छन् । नासाको पहिलो प्राथमिकता बाँकी रहेका अन्तरिक्ष यात्रीहरू सुरक्षित रूपमा पृथ्वीमा फर्किन सुनिश्चित गर्नु हुनेछ ।

यदि मंगल ग्रहको यात्राको क्रममा कसैको मृत्यु भयो भने यो धेरै फरक हुनेछ । चालक दल फर्कन सक्षम नहुन सक्छ । मिशनको अन्त्यमा, अर्थात्, केही वर्ष पछि, त्यहाँ चालक दलसँग शव आगमनको सम्भावना छ । शरीरलाई चालक दलले छुट्टै डिब्बा वा विशेष बडी झोलामा सुरक्षित राख्नेछ । अन्तरिक्ष यानमा स्थिर तापक्रम र आर्द्रताले सैद्धान्तिक रूपमा शरीरलाई बचाउन मद्दत गर्नेछ । तर यो सबै लागू हुन्छ यदि कसैको स्पेस स्टेशन वा अन्तरिक्ष यान जस्तो दबाबपूर्ण वातावरणमा मृत्यु भयो भने ।

यदि मंगल ग्रहको सतहमा कसैको मृत्यु भयो भने, उनको दाहसंस्कार गर्न सकिँदैन, किनकि यसका लागि धेरै ऊर्जा चाहिन्छ, जुन जीवित चालक दलका सदस्यहरूले अन्य उद्देश्यका लागि प्रयोग गर्नेछन् । गाड्न पनि मिल्दैन । शरीरका ब्याक्टेरिया र अन्य जीवहरूले मंगल ग्रहको सतहलाई दूषित गर्न सक्छन् । शव पृथ्वीमा नफर्केसम्म विशेष बडी झोलामा राखिने सम्भावना छ ।

वासिंटन । लामो समयसम्म अन्तरिक्षमा बस्न र भविष्यका ठूला मिसनहरू पूरा गर्न सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा के हो ? पानी, जुन दशकौँदेखि खोजी भइरहेको छ ।

अन्तरिक्षमा पानीको मिलन भनेको जीवनको मिलन हो। यसबारे पछिल्लो अपडेट अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेशनबाट आएको हो जहाँ वैज्ञानिकहरूले विधिद्वारा ९८ प्रतिशत पानीलाई रिस्टोर गरेका छन् ।

यसलाई ठूलो उपलब्धिका रुपमा हेरिएको छ । अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सी नासाले वैज्ञानिकहरूले अन्तरिक्ष यात्रीको पसिना र पिसाबलाई पुनः प्रयोग गरी पिउन योग्य पानीमा परिणत गरेको बताएको छ ।

स्पेस डटकमका अनुसार अन्तरिक्ष स्टेशनमा प्रत्येक अन्तरिक्ष यात्रीलाई पिउन, खाना पकाउन र सरसफाइका लागि प्रति दिन एक ग्यालन पानी चाहिन्छ।

अन्तरिक्ष यात्रीहरूले प्रणालीहरू प्रयोग गरे जुन इसीएलएसएसको भाग हो। इसीएलएसस भनेको वातावरण नियन्त्रण र जीवन समर्थन प्रणाली हो जसले अन्तरिक्षमा थप प्रयोगको लागि खाना, हावा र पानी जस्ता चीजहरूलाई पुनःप्रयोग गर्ने लक्ष्य राख्छ।

सास र पसिनाको आर्द्रताबाट निकालिएको पानी

इसीएलएसएस बनाउने हार्डवेयरमा पानी रिकभरी प्रणाली समावेश हुन्छ जसले फोहोर पानी जम्मा गर्छ र यसलाई पिउन योग्य पानी उत्पादन गर्ने वाटर प्रोसेसर एसेम्बली (डब्लुपीएस) मा पठाउँछ।

क्याबिन क्रुको सास र पसिनाबाट क्याबिनको आमा निस्केको आद्र्रतालाई एकत्रित गर्नका लािग एक उन्नत डिह्युमिडिफायरको प्रयोग गरिन्छ ।

अर्को प्रणाली, मूत्र प्रोसेसर एसेम्बली (यूपीए) भ्याकुम डिस्टिलेसन प्रयोग गरेर पिसाबबाट पानी निकालिन्छ ।

पिसाबमा ९८ प्रतिशत सफा पानी पाइन्छ

यो प्रक्रियाबाट बाइ प्रोडक्टकमा रुपमा नुनिलो पानीको उत्पादन हुन्छ जसबाट खराब पानी निकाल्नका लागि एउटा ब्राइन प्रोसेसर (बीपिए) लाई युपीएमा जोडिन्छ ।

जोन्सन स्पेस सेन्टर टोलीका सदस्य क्रिस्टोफर ब्राउनका अनुसार बीपीएले पिसाबबाट निकालिएको सफा पानीको मात्रा ९४ प्रतिशतबाट ९८ प्रतिशतमा बढाएको छ जुन अहिलेसम्मकै उच्च हो। पिउने पानी पुनःस्थापित गर्ने यो विधिले मंगल ग्रह जस्ता लामो अन्तरिक्ष अभियानहरूमा मद्दत गर्न सक्छ।

एजेन्सीको सहयोगमा

काठमाडौँ । अन्तरिक्षमा पहिलो मानव उडानका उपलक्ष्यमा बुधबार ६३ औँ वार्षिकोत्सव मनाइँदै छ ।

आजभन्दा ६२ वर्ष पहिले मानव इतिहासमा पहिलो पटक रुसी युवक युरी गागरिनले सोभियत रकेट ‘भोस्तोक’मा गुरुत्वाकर्षणको बललाई जित्दै अन्तरिक्षमा नियन्त्रित उडान भर्ने महान् लक्ष्य पूरा गरेका थिए । यसरी पृथ्वी नजिकको कक्षमा मानवसहितको योग्य उडानको एक भव्य प्रक्रियाको प्रारम्भ भई हाम्रा पुर्खाको सपनाले एउटा साकार रूप प्राप्त भएको थियो ।

गागरिनका अतिरिक्त अन्तरिक्ष अन्वेषणका क्षेत्रमा पहिलो नाम दर्ज गराउनेमा रुसी कस्मोनाट एलेक्सी लियोनोभ -जसले पहिलो स्पेसवाक सम्पन्न गरेका थिए), भ्यालेन्टिना तेरेस्कोभा ९पहिलो महिला अन्तरिक्ष यात्री० र अन्य सोभियत र रुसी अन्तरिक्ष अन्वेषकले पृथ्वी नजिकको कक्षमा उडानको अवधि र जटिलताका लागि विश्व अभिलेख कायम गरेका छन् ।

अहिलेसम्म ३८ देशका करिब छ सय व्यक्ति अन्तरिक्षमा पुगिसकेको यहाँस्थित रुसी महासङ्घको राजदूतावासले जनाएको छ । हजारौँ वैज्ञानिक प्रयोग सम्पन्न गरिसकिएको छ, अन्तरिक्ष स्टेसन र टेलिस्कोप पृथ्वी नजिकको कक्षमा राखिएको छ । लगभग पाँच हजार कृत्रिम पृथ्वी उपग्रह ग्रहको सतहबाट विभिन्न दूरीमा अन्तरिक्षमा काम गर्छन् । अन्तरिक्ष उडानको तयारी र क्रममा दुई सय २८ जनाको मृत्यु भएको बताइएको छ ।

तत्कालीन सोभियत सङ्घ र त्यसपछि रूसी सङ्घ, धेरै अन्तरिक्ष कार्यक्रमको प्रारम्भकर्ता बन्यो र सधैँ त्यस्ता कार्यक्रमको विशेष शान्तिपूर्ण प्रकृतिको वकालत गर्दै आएको छ । विश्वका धेरै देशले विभिन्न अन्तरिक्ष अन्वेषणमा भाग लिइरहेका छन् र यस क्षेत्रमा हुने गरेको अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगले साँच्चै ब्रह्माण्डीयस्तर हासिल गरेको राजदूतावासको विज्ञप्तिमा जनाइएको छ । रासस