सपना रोका मगर
बेलायती संचार माध्यम बिबिसीको प्रभावशाली “सय महिला–२०२०” सूचीमा परेकी सपना रोका मगर अहिले चर्चामा छिन् । बिबिसीले प्रत्येक वर्ष विश्वभरबाट उत्कृष्ट, उदाहरणीय काम गर्ने एक सय महिलाको नाम प्रकाशन गर्ने गर्दछ । यस वर्ष नेपालकी सपना रोका मगर यो सूचीमा परेकी छिन् । बिबिसीले सन् २०१३ देखि यस्तो सूची प्रकाशन गर्ने गर्दछ । समाजसेवी सपनाले बेबारिसे शवहरुको व्यवस्थापनको काम गर्दछिन् । म्याग्दीकी सपनाले विनयजंग बस्नेतसँग मिलेर ३०० भन्दा बढी शव व्यवस्थापन गरिसकेकी छिन् ।
सडकमा अलपत्र अवस्थामा परेका शव अस्पताल लगेर पोस्टमर्टम गर्नेदेखि पशुपति आर्यघाट लगेर दाहसंस्कार गराउने काममा उनी खटिएकी हुन्छिन् । उनी विनयजंगलाई कर्मबुबा पनि भन्छिन् । बिबिसीसँग उनले यो काम आफूले आत्मशान्तिका लागि गरेको बताएकी छिन् । यिनै सपनासँग काठमाडौंमा न्यूजपोलार डट कमकै कार्यालय, अनामनगरमा प्रधान सम्पादक सुशील अर्यालले उनको संघर्षका बारेमा कुराकानी गरेका छन् ।
को हुन् सपना रोका मगर ?
सपनालाई धेरैले बेबारिसे भनेर चिन्ने गर्नुहुन्छ । बेबारिसे लाश जलाउने भनेर चिन्नु हुन्छ । यहाँसम्म आइपुग्दा धेरै बाधा अड्चनहरु, हाँसो खुशी र रमाइलो, उतारचढाव व्यहोरेर यहाँ आइपुगेको छ । कतिपय मान्छेहरुले हिजोको समयमा जिन्दगी विगारेको सपना, हिजो दुःख दिएको सपना, अगाडि बढ्न कोसिस गरिरहेको सपना भनेर चिन्नुहुन्छ । त्यसरी नै चिन्नहुन्छ मलाई ।
विगत कसैको राम्रो हुन्छ कसैको नराम्रो हुन्छ , कसैको सम्झनायोग्य विगत हुन्छ । कसैको त्यो विगतलाई अलिकति एक पार्ट मात्र संझिन पनि नखोज्ने हुन्छ । कतिपय विगत बिर्सिदा राम्रो हुन्छ, तर त्यो विगतलाई बिर्सन कोसिस गर्दा पनि त्यसलाई बिर्सन सकिँदैन किनभने विगत एउटा सत्य हो सत्य पाठ हो । त्यो सत्य पाठलाई अहिले पढिसकेर अर्को नयाँ शुरु गर्दैछौं नि ।
चुलबुले स्वभावकी थिएँ पुल्पुलिएर धोका पाएँ
हिजोको बेलामा सामान्य परिवारमा जन्मे हुर्केको हो । घरकी कान्छी छोरी, ममी बाबाले एकदमै धेरै माया गर्ने, दाजु दिदीले एकदमै धेरै माया गर्थे । त्यही कारणले चिनी धेरै खायो भने पनि नमिठो हुन्छ भन्छन् । धेरै माया पाएका मान्छे पनि पुल्पिदा रहेछन् । राम्रो पढ्दापढ्दै एसएलसी सकिएपछि म प्लस टु पढ्न बजार गएँ । बजारी दुनियाका कारण मैले गाउँलाई बिर्सिएँ । म को हो, मैले गाउँलाई के गर्नु पर्छ भन्ने कुरा बिर्सिएँ । सबैसँग हाँसेर बोलिदिने, म जे हो प्रष्ट बोल्ने, मनमा पाप नराख्ने स्वभाव थियो ।
हिजो र आज मेरो स्वभाव उही छ । हिजो पनि म सत्यको पक्षमा बोल्ने, कतिपय अवस्थामा म आफैं गलत भएको थिएँ । राम्रो गर्न खोज्दा गलत भएको थिएँ । अहिले अलिकति केही राम्रो गर्न सिक्दैछु, खोज्दैछु । अहिले धेरै साथीहरुसँग मेरो भेट हुन्छ । यस्तो कुराहरु भन्दा कतिपयले कति साथीहरुलाई मात्र दोष दिएको भन्छन् । त्यो आफ्नो मनको कुरा हो । मेरा राम्रो कलेज पढ्ने समूहमा अहिले एकदमै टप लेभलमा पुगेका एकदमै पढ्ने साथीहरु पनि थिए होलान् तर मेरो मन यतैतिर गयो, बढी होहल्लामा रमाउने बढी साथीहरुसँग घुमफिर तिर गयो । त्यही बेला सामाजिक संजालमार्फत मैले बुबाआमालाई एकदमै सताउने गर्न थालें ।
बुबाआमालाई सताएँ, झुठ बोलें
मलाई यो चाहियो, यता उता जानु परो भनेर एकदमै सताउन थालें । मैले बुबाममीको विश्वास विस्तारै गुमाउन थालेको थिएँ, धेरै झुठ बोलें । तर चाहिने कुरामै झुठ बोलेको थिएँ । मैले थाहा पाउने हुँदा देखि नै अरुकै लागि नै गरिरहेको हुन्थे । मेरो अगाडि कसैले सानो दुःख देखायो भने पनि ममीबाबालाई झुक्याएर हुन्छ कि घुक्र्याएर हुन्छ म त्यो साथीको दुःख टार्दिनु पर्ने । त्यो कतिपयले मेरो सोझोपनको फाइदा पनि उठाए । त्यसमा चाहिँ सम्झेर धेरै धन्यवाद दिन्छु । विगतमा उनीहरुले त्यसरी गरेको उचालेर, पछारे, लडाए, त्यही भएर म अहिले यति बलियो भएर अगाडि आउन सकेको छु ।
सम्बन्धमा धोका पाएपछि सडकमा पुगें
त्यही राम्रो पढ्ने बेला, साथीसँग भुल्ने बेलामा मेरो एउटा समाजिक सञ्जालमा मेरो कुनै एउटा केटा साथीसँग भेट हुन्छ, कुराकानी हुन्छ । २, ३ महिना हुन्छ । सामान्य हाइहेल्लो के छ कसो छ भन्ने हुन्थ्यो । मेरा साथीहरू धेरै नै थिए, मेरो स्वभाव साथीहरू धेरै बनाउने थियो । मेरो घरमा धेरै साथीहरु भेट्न आइरहन्थे, म पनि अरु साथीको घरमा गइरहन्थे ।
म एकपटक तिनै फेसबुकबाट भेटेका साथीलाई भेट्न गएँ । कस्तो परिबन्द परेको थियो भने म तिनै साथीसँगको सम्बन्धमा बाँधिनु पर्यो । विवाहजस्तै सम्बन्ध थियो, त्यसैमा जोडिन बाध्य भएँ । मान्छेले, समाजले बाहिरबाट हेर्दा एउटा विवाहको रुप दिएको देखिन्छ, तर विवाह एकदमै पवित्र हुन्छ । तर विवाहलाई एउटा बच्चाबच्चीको खेलको जस्तै रुपमा लिएको थियो । पछि बुझ्ने बेलामा कसैलाई सपार्न कसैलाई प्रयोग गरिएको मैले बुझें । त्यही सम्बन्धमा एकअर्काको कदर भएन, इज्जत भएन भने त्यो सम्बन्ध राम्रो हुँदैन । परिवार सुन्दर हुनका लागि परिवारका सदस्यबीच राम्रो सम्बन्ध हुनु पर्दछ । एक अर्काको कदर हुनु पर्दछ । त्यो कदर नभइसकेपछि म त्यो सम्बन्धबाट छुटेर म सडकमा आइपुगेको हुँ ।
अगाडि जाउँ घरपरिवारमा फर्किउँ, ममीबाबासँग जाउँ त कसरी ? मैले पहिले नै उहाँहरुको धेरै विश्वास गुमाइ सकेको थिएँ । मैले त धेरै दुःख दिइसकेको थिएँ । अब त्यही सम्बन्धमा जोडिइराख्न, टिकिराख्न सकिनँ, अब जाने कहाँ गर्ने के ? यही दोधारमा परें । अब अगाडि के भन्ने ? प्रश्नचिह्न खडा भए । त्यही भएर म नितान्त सडकमा पुगें, २,३ महिना पूरै सडकमा मेरो बास भयो ।
अहिले सडकमा बस्नेहरुलाई जसरी चार सय पाँच सयलाई खाना दिइन्छ नि म पनि त्यो लाइनमा कुनै समयमा म पनि हुन्थें । कसैले खाना दिन्छ कि भन्ने हुन्थ्यो । भोक मेटाउँला, छ सात दिनको भोको पेट हुन्थ्यो । कतिपय समयमा जमिनलाई बिछ्यौना बनाएर र खुला आकाशलाई ओढ्ने बनाएर सुत्न एकदमै गाह्रो हुन्छ नि । त्यो पनि केटी मान्छे । सडकमा बसिरहेको छ । मान्छेको सोेचमा अनेक कुरा हुन्छ । कसैले के सोच्छ कसैले के सोच्छ । त्यसमाथि पनि सडकमा आउने सबै मान्छे राम्रो पक्कै पनि हुन्न । सडकमा आउने ९५ प्रतिशत मान्छेहरु त लागूऔषधि सेवन गर्ने, दुव्र्यसनमा फसेका मान्छेहरु हुन्छन् ।
सडकमा जीवन जोगाउन कठिन रहेछ
एकदमै गाह्रो भयो त्यो बेलामा आफ्नो जीवनलाई जोगाउन । सोच फरक हुन्छ । कतै मलाई केही हुन्छ कि भनेर प्रायः म प्रहरी चौकीको बाहिरको प्रतीक्षालयमा बसिरहेको हुन्थे । प्रहरी मेरो साथी भन्ने एउटा भनाइ नै छ । यदि कथंकदाचित केही भइहाले, कसैले मप्रति कुविचार राख्न खोजे प्रहरीहरु हुनुहुन्छ मेरो साथमा । म चिच्याएर गुहार्न सक्छु भन्ने सानो विश्वास मेरो मनमा थियो । त्यही कारण हरेक समय त्यहीँ बसिरहन्थे, दिउँसो अन्तै हुन्थे । साँझ भएपछि प्रहरीचौकीको बाहिर आएर यतिकै बाहिर बसिरहन्थे । गाह्रो हुन्थ्यो । मेरो २,३ महिनाको त्यो विगतको सम्बन्धका कारण मेरो जीवन एक डेढ वर्ष नै मेरो जीवन अस्तव्यस्त भयो ।
मर्न कहाँ सजिलो छ र ?
सडकको जीवन बाँचिरहँदा धेरै सोच्ने, टोलाइराख्ने, म डिप्रेसनमा गएजस्तो भएको थिएँ । सोचिमात्र राख्थें । मैले ममीबाबालाई दिन आखिर के सकें, अब किन बाँच्ने भनेर मर्ने कोशिश गरेर रसी बोकेर खोलामा वरिपरि दौडिएको थिएँ । मर्छु भनेर । तर जीवनदेखि आत्मविश्वास गुमाएर, जिन्दगी हारेर मरेको भए दुइचार जना मान्छेले जलाउँथे होला, एकाधले फुलपाती चढाउँथे होला, रुन्थे होला, धेरै सताएको थियो मरी भन्थे होला अथवा कुनै शवगृहभित्र कुहिएको हुन्थे होला । तर हिम्मत नहार्नु नै सबैभन्दा ठूलो कुरा हो भन्ने मलाई लाग्यो । म मरिहालेको भए अहिले म बोल्न सक्ने, तपाईंसँग कुरा गर्न सक्ने अवस्थामा हुँदैन थिएँ ।
घर फर्किएँ, बुबाआमा अति खुशी हुनुभयो
यहीबीच मेरा बुबाआमा फेरि सम्पर्कमा आउनुभयो । मेरा बुवाआमा भगवान भन्दा माथिको भगवानको रुपमा हुनुहुन्छ । परिवारको मैले आडभरोसा नपाएको भए म केही गर्न सक्दैनथें होला । मेरो को थियो र ? पूरै दुनियाँ विपरीत भएपनि हामी तिम्रो साथमा छौं भनेर अति हौसला दिनुभयो बुबाआमाले । म २,४ महिनाको त्यो समयमा यति कमजोर भएकाी थिएँ कि साँझ सुतेको छोरी बिहान उठ्छे कि उठ्दिन, त्यतिसम्म कमजोर भएको थिएँ । त्यो कुरा ममीबाबाको मनमा थियो । आफ्नो शरीर धान्नै नसक्ने । कति बेला छ सात दिनसम्म केही खान नपाइ भोक भोकै बसेकाले पूरै शरीर गलेको थियो । कति दिन मन्दिरमा पूजा गर्ने मानिसले छोडेको खानेकुरा खान्थें । अहिले पो सामाजिक अभियन्ताहरुले धेरै जनालाइ खाना बाँड्नु भइरहेको छ त्यो बेलामा त न कोरोना थियो न लकडाउन थियो । जे सकिन्छ आफूले खोजेर खानुपर्थ्यो, धेरै कठिन हुन्थ्यो ।
दुःखमा परेकाको सेवा गर्न छाडिनँ
त्यस्तो समयमा पनि सधैं अरुकै लागि सोच्ने के । कसैले के दियो भने पनि मैले त केही समय धान्न सक्छु, विचरा त्यो बच्चाहरुले धान्न सक्दैन भनेर बच्चाहरुलाई मैले खाँदै गरेका कुराहरु । एकदमै लुगलुग काम्ने जाडो हुन्थ्यो त्यतिबेला । त्यतिबेला बच्चाहरुलाई आफूले लगाएको ज्याकेट खोलेर दिएँ । आफूले लगाएको जुत्ता, चप्पल दिएँ । म त कसैगरी हिँड्न सक्छु, विचरा बृद्ध आमाहरु हिँड्न सक्दैनथे । यही क्रम चलिरहेको थियो ।
विनयजंग बस्नेत र सलिनासँगको मित्रता
मेरो कुरा वेवारिसे अवस्थाका बारेमा पुनर्जीवन केन्द्रका अध्यक्ष विनयजंग बस्नेतसँग मेरो चिनजान थियो छोरी सलिना मार्फत । मैले एसएलसी दिइसकेपछि मैले जापान जाने प्रयास गरेकी थिएँ, त्यतिबेला पनि मेरो उहाँसँग कुरा भएको थियो । विनयजंगकी छोरी सलिना बस्नेत (जो अहिले अस्ट्रेलिया हुनुहुन्थ्यो) दिदीसँग मेरो कुराकानी हुन्थ्यो । निरन्तर कुरा भइरहन्थ्यो ।
पशुपतिमा बेबारिसे व्यक्तिकाे शव जनाउँदै विनयजंग बस्नेतसँग सपना राेका मगर (तस्वीरः सपना राेकाकाे फेसबुकबाट)
दिदी र विनय सरसँग मेरो ३,४ वर्षदेखि नै लगातार कुराकानी हुन्थ्यो । बीचमा उहाँले मेरै राम्रोका लागि मलाई गाली गर्ने, मेसेज गर्ने गर्नु हुन्थ्यो । म चाहिँ म आफ्नै रमाइलो संसारमा हराउन थालेको थिएँ । बानी नै परेको थियो । कसैले मलाई राम्रो भने पनि नराम्रो भनेको जस्तो लाग्थ्यो, फोन काटिदिने गर्थें । पछि अब आफ्नो पढाइलाई पनि निरन्तरता दिने, कति दिन यसरी बस्ने, कति दिन यसरी गुम्सीएर बस्ने, कति दिन आफ्नो विश्वास गुमाएर बस्नु, कति दिन आफू कमजोर हुनु ? भनेर म उठ्न सिकें, उठ्न खोज्दा म काठमाडौं आएँ । मेरो उहाँसँग कुराकानी भइराख्थ्यो । म यस्तै वेवारिसेकै लागि काम गरिरहेको छु ।
परिवारको सहयोगबाट एकदमै खुशी छु
घरपरिवारबाट म एकदमै धेरै खुशी छु । हिजोको समयमा सडकमा बस्ने बेलामा मलाई एउटा आत्मविश्वास दिन, हौसला दिनका लागि देखावटी मुस्काउनु हुन्थ्यो । देखावटी हाँस्नु हुन्थ्यो । आजभोलिका दिनहरुमा मेरो बुबाआमा वास्तविक रुपमै हाँस्नुहुन्छ । कति जनालाई सुनाए होलान् तेरी छोरी विग्रिइ, नाम फाली, नाकै काटी, इज्जत फाली कति जनाले भन्नु भयो होला । अहिले मेरो बारेमा जेजति खबरहरु आएका छन् त्यसपछि मेरो बारेका धारणा फेरिएका छन् । विगतमा जतिले मेरा कुराहरु काट्थे, उनीहरु घरमै आएर मेरो ममीलाई बधाई दिनु भएको छ । त्यो भन्दा ठूलो कुरा मैले जीवनमा पाएको सफलता के नै हुन सक्छ र ? अबको केही हप्ता, दुई चार दिनपछि जुन ठाउँमा म बेवारिसे बनेको थिएँ, खानाको प्रतीक्षा गरेर बसेको थिएँ बुटबल, त्यहींका युवा साथीहरुले मलाई सम्मान गर्दै हुनुहुन्छ । जुन ठाउँमा म बेवारिसे बनेको थिएँ, आज सुते भोलि उठ्ने हो कि होइन, आज खान पाए भोलि पाउने कि नपाउने भन्ने अवस्थामा अहिले त्यही ठाउँमा मलाई सम्मान हुँदैछ । मैले जीवनमा पाएको योभन्दा ठूलो उपलब्धि यो भन्दा के होला र ?
लागूऔषध दुव्र्यसनीलाई माया ममता जरुरी
अब विशेषतः घरपरिवार समस्यामा परेका मान्छेहरु यस्तै कुरामा फस्ने गर्दछन् । मलाई पनि कति जनाले भन्नुहुन्छ, लागूऔषध प्रयोग गरेर सडकमा पुगेको होला । तर मैले कहिल्यै लागूऔषधमा फसेको थिइँन । तैपनि दुव्र्यसनीमा जो हुनुहुन्छ कसरी सकिन्छ मोटिभेट गर्न सकिन्छ भनेर सुधार्ने प्रयास गरिरहन्थें । जतिपनि लागूऔषधमा फसेकाहरुलाई सुधार्न धेरै सुधार केन्द्रहरु छन् । सुधार केन्द्र भएर मात्र त्यो उपचारले मात्र हुँदैन, एउटा माया, स्नेह एकअर्काको परिवारको हौसला भयो भने मात्र सुध्रिन सक्छन् । उपचारका नाममा बिहानदेखि बेलुकासम्म यसो उसो थेरापी गर्न लगाइन्छ । त्यतिले मात्र पुग्दैन । एकअर्कामा काउन्सिलिङ, सम्झाउन सक्ने जनचेतनाको आवश्यकता पर्दछ । आजभोलि धेरै युवा साथीहरु एकदमै पढेलेखेका हुन्छन् । स्पष्ट वक्ता हुन्छन्, बोल्न सक्ने हुन्छन् । खाइसकेर छोडी सकेका मानिसले बढी काउन्सिलिङ दिएपछि बढी प्रभावकारी हुन सक्छ भन्ने लाग्छ ।
हिजोको दिनमा केही पनि गर्न सक्दिन कि, समाजलाई केही दिन सकिनँ भनेर हिजो म आफैं सडकमा बसेको मान्छे । सडक छाप खातेको उपनाम पाएकी थिएँ । त्यस्तो उपनाम पाउन कसैलाई रहर हुँदैन । सबैलाई राम्रो लाउन, मिठो खान मन लाग्छ । नयाँ नयाँ ठाउँमा घुम्न जान मन लाग्छ । उनीहरुको पनि त्यही आत्मा त हो नि ।
हिम्मत हार्नु हुँदैन, आत्मविश्वासका साथ काम गर्नुपर्छ
जति पनि जिन्दगीदेखि हारे पनि मैले केही गर्न सक्दिन कि के भन्न चाहन्छु भने जित्ने भन्ने ठूलो कुरा होइन । जतिकै धेरै पुरस्कार हासिल गरेका मान्छेहरु पनि कसैले उनीहरुको त्यो भ्यालु थाहा हुँदैन । कोही मानिस हारेर पनि प्रत्येकको मनमुटुमा बस्न सफल हुन्छ भने जित्नुभन्दा त ठूलो हिम्मत नहार्नु नै रहेछ नि त । जितेको मान्छे, उसलाई केही मतलब नै हुँदैन, हारेको मान्छेको सबै मन, भ्यालु छ भनेको कुरा बुझ्दा त त्यही ठूलो कुरो हो । यतिका ठूलो संसार छ, आफ्नै आकाशमा हेरिन्छ । कति धेरै ताराहरु देखिन्छ । माथिबाट हेर्दा कति धेरै देशहरु छन् त्यो भित्र नेपाल छ । नेपालभित्र शहर, शहरभित्रको गाउँ, गाउँभित्रको टोल, टोलभित्रको घर, घरभित्रको कोठा, कोठाभित्रको तपाइँ । तपाइँको समस्या पक्कै पनि ठूलो हुँदैन । समस्या हुन्छ, समाधान नहुनेका लागि हुन्छ । समस्या आयो भनेर कहिले पनि हरेस नखानु, किनकी सुख धेरै खुशी भयो भनेर नमात्तिनु । किनकी हिजो धेरै खुशी पाएर, धेरै माया पाएर म मात्तिएर बिग्रिएको थिएँ । हरेस खाएँ भनेर आत्मविश्वास नगुमाउनु । म यही भन्छु सबैलाई ।
