काठमाडौँ: परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनाल मित्रराष्ट्र चीनको चार दिने औपचारिक भ्रमण सकेर गरी बुधबार राति स्वदेश फर्किएका छन् । चिनियाँ विदेश मामिलामन्त्री तथा चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टी केन्द्रीय समितिका राजनीतिक ब्युरो सदस्य वाङ यीको मैत्रीपूर्ण निमन्त्रणामा परराष्ट्रमन्त्री खनाल आइतबार चीनको राजधानी बेइजिङ पुगेका थिए ।
यस भ्रमणका क्रममा उनले गएको सोमबार नै विदेश मन्त्री वाङलाई भेटेका हुन् । दुई देशका वरिष्ठ कूटनीतिज्ञबीच सोमबार नै द्विपक्षीय वार्ता भएको थियो । त्यस वार्ताका अवसरमा दुबै देशका प्रतिनिधिमण्डल पनि सहभागी थिए । अधिकारीहरुका अनुसार यस पटकको भ्रमणमा नेपाल–चीन द्विपक्षीय सम्बन्धका कैयौँ पक्षहरूमा गहन छलफल भएको थियो । साथै यो भ्रमणको यस पटकको छलफल उपलब्धिमूलक भएको पनि जनाइएको छ ।
भ्रमणपछि परराष्ट्र मन्त्रालयले जारी गरेको विज्ञप्तिमा भनिएको छ ‘आपसी मित्रता, सद्भावना र सहयोगमा आधारित नेपाल–चीन सम्बन्धलाई थप सुदृढ तुल्याउने विषयमा दुवै पक्षबीच एकमत रहेको थियो । नेपालका तर्फबाट एक चीन सिद्धान्तप्रति रहिआएको नेपाल सरकारको प्रतिबद्धता दोहो¥याउँदै नेपालको भूमिलाई चीनको हितविरुद्ध प्रयोग हुन नदिइने स्पष्ट पारिएको छ ।
चिनियाँ पक्षबाट नेपालको सार्वभौमिकता, भौगोलिक अखण्डता र स्वतन्त्रताप्रति रहिआएको चीन सरकारको दृढ समर्थन दोहो¥याउँदै सुशासन तथा आर्थिक विकासका क्षेत्रमा नेपाल सरकारले निर्दिष्ट गरेका प्राथमिकता उपर पूर्ण समर्थन रहने विश्वास व्यक्त गरिएको छ ।’
हिजोका पछिल्ला दिनहरुमा दुई देशबीचको सम्बन्धमा सदैव आइरहने एउटा विषय बिआरआई पनि हो । यसले खासमा भन्नुपर्दा गएको करिब दुई दशकयता यी दुई देशको सम्बन्धमा राजनीतिक ध्रुवीकरण समेत गराएको थियो । विआरआई समर्थकहरूले यसलाई विकासको अवसर भनेका छन् भने आलोचकहरूले ऋणको बोझ । वास्तविकता त यो चिनियाँ सहयोग परियोजना नै हो । तर, यसैगरी मन्त्री खनालले चीनसँग आफ्ना कुरा राखे कि राखेनन् त ? त्यस विषयमा मन्त्रीकै तर्फबाट कुनै ठोस कुरा भने आएको छैन ।
चीनले यस पटक भने घोषणा गरेका परियोजना किन कार्यान्वयन भएनन् ? बिआरआईका धेरै पहल किन कागजमै सीमित रहे ? भन्ने विषयमा चासो राखेको पाइएको छ । यो विषयको जानकारी मन्त्री खनालले पनि सार्वजनिक रुपमा नै गराएका पनि छन् ।
परराष्ट्रमन्त्री खनालले चीनबाट बिआरआईप्रतिको दृष्टिकोण पनि सार्वजनिक गरेका त छन्, तर परियोजना कार्यान्वयन हुन नसक्नाका कारण भने दिएका छैनन् । साथै कहिलेसम्म कति र कुन हदसम्म परियोजना कार्यान्वयन हुन्छ भन्ने बारेमा पनि उनले कुनै सुनिश्चितता चीनलाई दिन नसकेको पाइएको कूटनीतिज्ञहरुको भनाई छ ।
खासमा अहिलेको कूटनीतिको रुपमा हेरिनुपर्ने विषय यो हो कि पहिले नेपालको मामिलामा चीन सदैव मौन नै रहँदै आएको हो । नेपालमात्र नभएर चीन प्रायः मौन कूटनीतिको पर्याय हो भन्दा पनि हुन्छ । तर पनि अहिले भने चीन यो मान्यता र व्यवहारबाट धेरै अघि बढिसकेको अवस्था छ । चीन अहिले न चिसो कूटनीतिमा छ र नत मौन नै छ । यो त बरु धेरै प्रोएक्टिभ भएको छ र चिनियाँ कूटनीति भोकल भएर अघि बढिरहेको देखिएको छ ।
यसले नेपालमाथि अवसरसँगै दबाब पनि बढाएको छ । त्यसैले नेपालले यसलाई दबाबका रुपमा लिन सक्नुपर्छ । यसले नेपाललाई कालान्तरमा भने कूटनीतिक अवसर नै प्रदान गर्ने देखिन्छ । अबका दिनमा नेपाल चीनको यो संकेत र आसय बुझेर अघि बढ्नुपर्दछ । यसले नेपाललाई कालान्तरमा भने कूटनीतिक अवसर नै प्रदान गर्ने देखिन्छ ।
यही सन्देश चिनियाँ विदेशमन्त्रीले पनि यस पटक स्पष्ट रुपमा दिएका छन् । उनले यस पटक नेपालका परराष्ट्र मन्त्रीको भ्रमणका क्रममा दिएका दुई अभिव्यक्तिको आसयलाई नेपालले बुझेर अघि बढ्न सकेन भने यसबाट छिमेक सम्बन्ध निकै असन्तुलित हुन जाने देखिएको छ । यसलाई बुझेर मात्र होइन कि मनन् गरेर अघि बढ्न सक्यो भने मात्र नेपालको कूटनीतिक परिपक्वता देखिन सक्दछ ।
चिनियाँ विदेशमन्त्री वाङ यीले परराष्ट्रमन्त्री खनालसँगको भेट लगत्तै विज्ञप्तिमार्फत् भनेका थिए कि टाढाको सम्बन्ध भन्दा नजिकको छिमेकी काम लाग्दछ । उनले भन्न खोजेको टाढाको सम्बन्ध नेपालले कोसँग के कसरी गरिरहेको हो भन्ने विषयमा त यहाँ उल्लेख गरिरहनु पर्दैन । किनभने कतिपय कस्टनीतिक कुरा भनेर या लेखेर भन्दा पनि बुझ्दा मात्र पनि काम लाग्दछ ।
उनको आसय भनेको चीन छिमेकी देश हो र नेपालले जतिकोष पर पुगेर आफ्नो सम्बन्ध या कूटनीति गर्न चाहे पनि त्यो भन्दा फलदायी त छिमेकीसँगको हुन्छ भन्ने नै हो । यसलाई नेपालले यसैगरी बुझ्न सक्दा राम्रो हुनेछ । माथि नै भनियो कि नेपाल बोलेर नभएर मौन कूटनीतिलाई नै बढी रुचाउँछ । तर, यस पटक यति स्पष्ट भाषामा बोल्यो कि त्यसलाई बुझिन भन्न मिल्ने अवस्था पनि छैन ।
त्यसैगरी चीनले नेपालमा सञ्चालनमा रहेका चिनियाँ योजना आयोजनाहरुको सुरक्षाको पनि प्रत्याभूति खोजेको छ । यो पनि चिनियाँ पक्षबाट आएको सामान्य आसय या प्रतिक्रिया होइन । यसरी लिखित रुपमै अर्थात् विदेश मन्त्रालयले विज्ञप्ति नै प्रकाशन गरेर नेपालमा सञ्चालनमा रहेका आयोजनाहरुको सुरक्षाको माग यसअघि चीनले विरलै मात्र माग गरेको छ । यसलाई नेपालको वर्तमान सरकारले, चीन भ्रमणबाट फर्किएका विदेशमन्त्रीले के कसरी लिएका छन् भन्ने बारेमा आगामी दिनमा हेर्न बाँकी छ ।
तर चीनको यो आसय र चासो बमोजिमको कूटनीतिक सन्तुलन आगामी दिनमा कायम हुन सकेन भने यसले दुर्घटना निम्त्याउने खतरा रहन्छ नै । यसलाई हालैमात्र उत्तर र दक्षिणी छिमेकीको भ्रमण गरेर आएका परराष्ट्र मन्त्रीले नै मनन् गरेर अघि बढ्नु पर्दछ । अनि, उहाँले दुवै छिमेकको भ्रमण पछि प्राप्त गरेको सन्देशलाई वर्तमान सरकारका प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाहलाई के कसरी बिफ्रिङ गर्नुभएको छ त्यसमा पनि भर पर्दछ ।
